{"id":561,"date":"2013-05-09T23:21:35","date_gmt":"2013-05-09T22:21:35","guid":{"rendered":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/?p=561"},"modified":"2013-05-09T23:26:40","modified_gmt":"2013-05-09T22:26:40","slug":"starachowice-wierzbnik","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/starachowice-wierzbnik\/","title":{"rendered":"Starachowice-Wierzbnik"},"content":{"rendered":"

Min\u0119\u0142o ponad 5 lat od konferencji „Miasto w cieniu fabryki. Wp\u0142yw inwestycji przemys\u0142owych na procesy urbanizacyjne w o\u015brodkach COP w latach 1937-1939”, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w Muzeum Przyrody i Techniki w ramach Kieleckiego Festiwalu Nauki.<\/p>\n

Zosta\u0142em zaproszony, w ramach dzia\u0142aj\u0105cego w\u00f3wczas Stowarzyszenia Kulturalno-Naukowego „Regio Ferrea”, zgodnie z moimi zainteresowaniami i profesj\u0105, do wyg\u0142oszenia referatu wpisuj\u0105cego si\u0119 w temat tej konferencji.<\/p>\n

Prezentacja wymaga\u0142a syntezy zagadnienia i formu\u0142owania wypowiedzi w spos\u00f3b przyst\u0119pny dla s\u0142uchacza (kt\u00f3ry by\u0142 jednocze\u015bnie widzem). Badaj\u0105c rozw\u00f3j Starachowic i Wierzbnika rozszerzy\u0142em jednak zakres czasowy, kt\u00f3ry dobitniej pokaza\u0142 rozw\u00f3j naszego miasta – od przedednia uzyskania Niepodleg\u0142o\u015bci do rozpocz\u0119cia II wojny \u015bwiatowej (1915 – 1939).<\/p>\n

Poni\u017cej konspekt pracy, dodatkowo odsy\u0142am do strony z prezentacj\u0105<\/a> wi\u0119kszej ilo\u015bci grafiki.<\/p>\n

Kr\u00f3tka notka o konferencji ze strony muzeum<\/a>. Nie wiem czy obecnie jest taka mo\u017cliwo\u015b\u0107, ale mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 w muzealnym sklepiku publikacj\u0119<\/a>\u00a0z tej konferencji.<\/p>\n

<\/p>\n

\n

Marcin Bednarczyk<\/em>
\n Stowarzyszenie Kulturalno Naukowe \u201eRegio Ferrea\u201d<\/em><\/p>\n

Starachowice \u2013 Wierzbnik<\/h3>\n

Urbanizacja a urbanistyka<\/strong>
\nGeneza i pr\u00f3ba oceny rozwoju miasta w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym<\/strong><\/em><\/p>\n

Dwudziestolecie mi\u0119dzywojenne to okres najdynamiczniejszego rozwoju Starachowic. Od odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci do wybuchu drugiej wojny \u015bwiatowej ludno\u015b\u0107 zespo\u0142u miejskiego Wierzbnik \u2013 Starachowice wzros\u0142a oko\u0142o trzy- i p\u00f3\u0142-krotnie (dla przyk\u0142adu: w latach 1946 \u2013 66 dwukrotnie, a 1966 \u2013 86 ju\u017c tylko o nieca\u0142\u0105 po\u0142ow\u0119).1)<\/sup>
\nG\u0142\u00f3wnym czynnikiem rozwoju by\u0142o Towarzystwo Starachowickich Zak\u0142ad\u00f3w G\u00f3rniczych S.A., kt\u00f3re w okresie II Rzeczypospolitej by\u0142o modernizowane i rozbudowane.2)<\/sup>
\nStarachowice i Wierzbnik, mimo \u017ce by\u0142y formalnie odr\u0119bnymi i innymi jednostkami administracyjnymi, spo\u0142ecznie tworzy\u0142y jeden organizm osadniczy obs\u0142uguj\u0105cy zak\u0142ady przemys\u0142owe.<\/p>\n

Funkcjonalno\u015b\u0107 tego \u201ebisurbium\u201d3)<\/sup>: us\u0142ugowa, o\u015bwiatowa czy komunikacyjna przez ca\u0142y okres dwudziestolecia pozostawia\u0142a wiele do \u017cyczenia… By\u0142a to dosy\u0107 dzika urbanizacja, nawet je\u015bli sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na ni\u0105 przyzwoite architektonicznie kolonie urz\u0119dnicze, robotnicze i budynki u\u017cyteczno\u015bci publicznej (z wybitnymi przyk\u0142adami dla architektury tamtego okresu). Trudno to nazwa\u0107 rozwojem prowadzonym zgodnie z zasadami urbanistyki i planowania przestrzennego.<\/p>\n

Urbanizacja – rozw\u00f3j i rozbudowa miast. Zesp\u00f3\u0142 przemian ekonomicznych, spo\u0142ecznych, kulturowych i przestrzennych, prowadz\u0105cych do rozwoju miast i obszar\u00f3w miejskich, oraz wzrostu liczby ludno\u015bci miejskiej i jej udzia\u0142u w liczbie ludno\u015bci pa\u0144stwa b\u0105d\u017a regionu.
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia 2007<\/a><\/p><\/blockquote>\n

Urbanistyka \u2013 nauka o programowaniu i planowaniu miast i osiedli oraz ich powstawaniu i historii rozwoju. Urbanistyka zajmuje si\u0119 analiz\u0105 struktur miejskich i na tej podstawie opracowuje koncepcje planistyczne. Zadania urbanistyki obejmuj\u0105 minimalizacj\u0119 konflikt\u00f3w interes\u00f3w u\u017cytkownik\u00f3w poszczeg\u00f3lnych obiekt\u00f3w budowlanych i ochrona \u015brodowiska zar\u00f3wno przyrodniczego jak i kulturowego.
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia 2007<\/a><\/p><\/blockquote>\n

Planowanie przestrzenne to ca\u0142okszta\u0142t dzia\u0142a\u0144 zmierzaj\u0105cych do zapewnienia prawid\u0142owego rozwoju poszczeg\u00f3lnych obszar\u00f3w kraju, sztuka organizowania przestrzeni na potrzeby cz\u0142owieka, przy jednoczesnym uwzgl\u0119dnieniu wzajemnych powi\u0105za\u0144 poszczeg\u00f3lnych region\u00f3w, a nawet nadrz\u0119dnych interes\u00f3w og\u00f3lnokrajowych.
\n\u017ar\u00f3d\u0142o: Wikipedia 2007<\/a><\/p><\/blockquote>\n

\u015aledz\u0105c rozw\u00f3j Starachowic i Wierzbnika mo\u017cemy wyodr\u0119bni\u0107 okresy wynikaj\u0105ce z koniunktury i kryzys\u00f3w. Prze\u0142omowymi datami by\u0142y decyzje o budowie Zak\u0142ad\u00f3w Uzbrojenia i Amunicji w 1920 roku oraz inwestycje C.O.P. (1939). Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce dopiero w okresie organizacji i budowy C.O.P planowano uporz\u0105dkowa\u0107 struktur\u0119 miasta, lecz wybuch wojny zaprzepa\u015bci\u0142 to przedsi\u0119wzi\u0119cie.4)<\/sup><\/p>\n

Prze\u015bled\u017amy zatem rozw\u00f3j Starachowic. Opr\u00f3cz przekaz\u00f3w kartograficznych5)<\/sup>, urbanistycznych, architektonicznych, a tak\u017ce opracowa\u0144 popularno-historycznych, do oceny rozwoju miasta w tym okresie najwi\u0119cej wnosi opracowanie Ewy Pusto\u0142y Koz\u0142owskiej6)<\/sup> oraz artyku\u0142 Hanny Adamczewskiej przyst\u0119puj\u0105cej do rozplanowania nowych, powojennych Starachowic7)<\/sup>.<\/p>\n

lata 1915 \u2013 1920<\/strong><\/p>\n

Jeszcze przed odzyskaniem niepodleg\u0142o\u015bci powsta\u0142y pierwsze zorganizowane (nie licz\u0105c XIX-to wiecznych inwestycji Banku Polskiego i osady przy Kopalni Herkules) budynki mieszkalne, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 stanowi\u0142y zacz\u0105tek rozbudowy w latach p\u00f3\u017aniejszych.
\nZ tego okresu datowane jest osiedle \u201eNa Sztolni\u201d (charakterystyczna zabudowa z muru pruskiego) przy obecnej ul. T. Krywki (na przeciwko domu towarowego, obecnie otynkowane). W 1917 roku powsta\u0142y pierwsze zabudowania robotnicze \u2013 baraki na Bugaju i Maj\u00f3wce.<\/p>\n

\"sw-uu_03_1915_m\"<\/a>rys. 1. Mapka przedstawiaj\u0105ca zabudow\u0119 Starachowic i Wierzbnika w 1915 roku.<\/em><\/p>\n

lata 1920 \u2013 1925<\/strong><\/p>\n

Do 1920 roku wybudowano murowane osiedle Dom\u00f3w Walcowniczych (rejon warsztat\u00f3w Zespo\u0142u Szk\u00f3\u0142 \u015arednich przy ul. 1-go Maja).
\nW 1920 roku podj\u0119to decyzj\u0119 o budowie Zak\u0142ad\u00f3w Amunicji i jednocze\u015bnie przyst\u0105piono do projektowania i budowania zaplecza mieszkalnego dla klasy urz\u0119dniczej i robotniczej powstaj\u0105cych zak\u0142ad\u00f3w.
\nWarto wspomnie\u0107, \u017ce w 1920 og\u0142oszono konkurs na osiedle robotnicze przy powstaj\u0105cej fabryce. Wygra\u0142a praca warszawskiego architekta H. Stifelmana, lecz nie doczeka\u0142a si\u0119 realizacji8)<\/sup>.<\/p>\n

Rozwi\u0105zanie urbanistyczne starachowickiej kolonii \u0142\u0105czy\u0142o elementy osiowych barokowych za\u0142o\u017ce\u0144 z rozwi\u0105zaniami uwzgl\u0119dniaj\u0105cymi uk\u0142ady topograficzne. (…). Osiedle zawiera\u0142o Ratusz, dom handlowy, Dom Ludowy, Klub Robotniczy, ko\u015bci\u00f3\u0142 z plebani\u0105, szko\u0142\u0119 i ochronk\u0119 z placem sportowym i placem zabaw, \u0142a\u017ani\u0119, hotel fabryczny, korty tenisowe, a nawet cmentarz.<\/p>\n

Projekt Henryka Stifelmana nawet na czasy entuzjazmu po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci i przed kryzysem by\u0142y zbyt optymistyczne, wr\u0119cz utopijne. W tym samym czasie by\u0142y budowane baraki dla robotnik\u00f3w w osiedlach „Marteny”, „Bugaj” i „Maj\u00f3wka”. Tym nie mniej w formie zrealizowanych p\u00f3\u017aniej kolonii odczyta\u0107 mo\u017cna pewne elementy uk\u0142adu przestrzennego, za\u015b w architekturze dom\u00f3w – rozwi\u0105zania, kt\u00f3re zak\u0142adowe biuro projekt\u00f3w zaczerpn\u0119\u0142o z projektu Stifelmana. Nagrodzony projekt nie wszed\u0142 bowiem w faz\u0119 realizacji.<\/p>\n

Ewa Pusto\u0142a-Koz\u0142owska<\/p><\/blockquote>\n

\"sw-uu_05_1920-k_m\"<\/a>rys. 2. Mapka przedstawiaj\u0105ca zabudow\u0119 Starachowic i Wierzbnika w 1920 roku oraz plan osiedla wygranej pracy konkursowej autorstwa H. Stifelmana.<\/em><\/p>\n

Inwestycjami budowlanymi kierowa\u0142 zak\u0142adowy Wydzia\u0142 Budowlany z Biurem Architektonicznym. Kierownikiem pracowni projektowej i g\u0142\u00f3wnym projektantem by\u0142 architekt Jan Borowski. Pocz\u0105tkowo osiedla powstawa\u0142y na innych terenach ni\u017c lokalizacja konkursowego osiedla.<\/p>\n

I tak w\u00f3wczas budowane by\u0142y:
\n1920 – Remiza Stra\u017cacka (budynek zwany \u201eStra\u017cakiem\u201d w parku miejskim);
\n1920 – hotel (przebudowany Hotel Senator);
\n1920 – przebudowa szpitala (ul. T. Krywki \u2013 nieistniej\u0105cy dzi\u015b budynek w pobli\u017cu Starostwa);
\n1920 – Dom Doktorski przy szpitalu (niedawna siedziba Sanepidu);
\n1921 – Bugaj, kolejne baraki robotnicze;
\n1921 – Domy Koksowe (nieistniej\u0105ce osiedle w rejonie ob. ul. Zak\u0142adowej);
\n1921 \u2013 Marteny (w rejonie obecnego biurowca strefy ekonomicznej);
\n1922 – Ma\u0142a Kolonia Urz\u0119dnicza (osiedle mi\u0119dzy Radomsk\u0105, J. Krzosa i Konstytucji 3-go Maja);
\n1922 \u2013 Przy Nadle\u015bnictwie (obecna Bohater\u00f3w Westerplatte przy Konstytucji 3-go Maja);
\n1923 – Maj\u00f3wka \u2013 baraki po obu stronach ulicy;
\n1924 – Przy Domach Koksowych (poni\u017cej Dom\u00f3w Koksowych, czyli dzisiejsze ulice Robotnicza i Widok);
\n1924 – Nad Drugim Kamienio\u0142omem (ul. A. Mickiewicza)
\n1924 \u2013 ko\u015bci\u00f3\u0142 przy ul. Tychowskiej (dzi\u015b Radomskiej, sp\u0142on\u0105\u0142 w 1987 roku);
\n1925 – Biuro G\u0142\u00f3wne (czyli dyrekcja zak\u0142ad\u00f3w)
\n1925 – Willa Dyrektora Fabryki Amunicji (obecnie tzw. Pa\u0142acyk)
\n1925 – Willa Dyrektora Las\u00f3w Starachowickich (dzisiejszy Hufiec przy ul. Harcerskiej)
\n1925 – dalsza rozbudowa osiedla Bugaj
\n1926 – oficjalne otwarcie Fabryki Amunicji<\/p>\n

\"sw-uu_15_1925_m\"<\/a>rys. 3. Mapka przedstawiaj\u0105ca zabudow\u0119 Starachowic i Wierzbnika w 1925 roku.<\/em><\/p>\n

lata 1930 \u2013 1939<\/strong><\/p>\n

Na prze\u0142omie lat dwudziestych i trzydziestych, w zwi\u0105zku z kryzysem, nast\u0105pi\u0142a stagnacja inwestycji zwi\u0105zanych z zak\u0142adami TSZG SA. Dopiero po poprawie koniunktury, wprowadzeniu reform i decyzji o budowie Centralnego Okr\u0119gu Przemys\u0142owego, w drugiej po\u0142owie lat trzydziestych nast\u0119puje druga fala rozbudowy.<\/p>\n

1934 – Kolonia Przyko\u015bcielna (ul. \u015al\u0105ska, Warszawska);
\n1935 \u2013 Osiedle M\u0142yny (nieistniej\u0105ce osiedle po obu stronach ulicy 9-go Maja);
\n1935 – szko\u0142a zak\u0142adowa (dzi\u015b stoi w tym miejscu market przed Urz\u0119dem Miasta);
\n1936 – Klarnerowo \u2013 I cz\u0119\u015b\u0107 osiedla (ul. Partyzant\u00f3w);
\n1934-1939 – pomiary Wierzbnika do dokumentacji po\u0142\u0105czenia ze Starachowicami;
\n1938 – Gimnazjum (dzisiejsze I LO)
\n1939 – Kolonia Przyko\u015bcielna \u2013 dalsza rozbudowa (ul. Bohater\u00f3w Westerplatte);
\n1939 – Klarnerowo – II cz\u0119\u015b\u0107 osiedla (ul. Partyzant\u00f3w);
\n1939 – pocz\u0105tek budowy osiedla ZUS (ul. Konstytucji 3-go Maja przy poczcie);
\n1939 – Ogr\u00f3d Jordanowski na Or\u0142owie (p\u00f3\u017aniej przedszkole, dzi\u015b….)
\n1939 – Dom Ludowy \u2013 stan surowy (Starachowickie Centrum Kultury);
\n1939 – Szpital \u2013 stan surowy;<\/p>\n

\"sw-uu_27_1939_m\"<\/a>rys. 4. Mapka przedstawiaj\u0105ca zabudow\u0119 Starachowic i Wierzbnika w 1939 roku.<\/em><\/p>\n

Proces urbanizacji Starachowic z punktu widzenia zagadnie\u0144 architektury i urbanistyki nale\u017cy rozpatrywa\u0107 w dw\u00f3ch kategoriach, kt\u00f3re wymagaj\u0105 odmiennych ocen:
\nrozwi\u0105za\u0144 architektonicznych oraz urbanistycznych w skali osiedla, rozwi\u0105zania urbanistycznego w skali miasta.<\/p>\n

O rozwi\u0105zaniach architektonicznych kolonii mieszkalnych oraz realizacji budowlanych ko\u0144ca lat trzydziestych mo\u017cemy pisa\u0107 w superlatywach. Dok\u0142adnej analizy dokonywali wspomnieni wcze\u015bniej Ewa Pusto\u0142a-Koz\u0142owska oraz \u0141ukasz Heyman. Na tegorocznej konferencji obszerny referat dotycz\u0105cy architektury wyg\u0142osi\u0142 architekt Marcin Furtak.<\/p>\n

Podsumowuj\u0105c rozwa\u017cania na temat rozwoju przestrzennego Starachowic, warto podkre\u015bli\u0107, i\u017c czynnikiem miastotw\u00f3rczym by\u0142 zak\u0142ad przemys\u0142owy. Kolejne fazy rozwoju zak\u0142ad\u00f3w Starachowickich, poprzez towarzysz\u0105ce im obiekty mieszkalne i u\u017cyteczno\u015bci publicznej, wp\u0142ywa\u0142y na kszta\u0142towanie si\u0119 uk\u0142ad\u00f3w przestrzennych w najbli\u017cszym ich otoczeniu. Jednocze\u015bnie pojawiaj\u0105ca si\u0119 zabudowa mieszkalna reprezentuje typowe dla danego okresu tendencje i style w budownictwie zak\u0142adowym. Zgromadzone na niewielkim obszarze Starachowic przyk\u0142ady tej zabudowy s\u0105 materialnym zapisem historii, historii kultury materialnej i socjologii tego miasta.
\nEwa Pusto\u0142a-Koz\u0142owska<\/p><\/blockquote>\n

Dzi\u015b wiemy, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 przyzwoitych obiekt\u00f3w budowlanych powsta\u0142ych w omawianym okresie nie doczeka\u0142a nale\u017cytej ochrony architektoniczno-konserwatorskiej. \u015awiadomo\u015b\u0107 przeci\u0119tnego mieszka\u0144ca Starachowic o unikatowo\u015bci i jako\u015bci architektury dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego jest niestety nik\u0142a. Wielk\u0105 strat\u0105 dla miasta by\u0142oby gdyby stan ten trwa\u0142 dalej. A wydaje si\u0119, \u017ce mo\u017cna temu zapobiec w przypadku dost\u0119pnych obecnie instrument\u00f3w rewitalizacyjnych. Nie mo\u017cna tej szansy zaprzepa\u015bci\u0107.<\/p>\n

Drugim, ale zasadniczym aspektem urbanizacji Starachowic jest rozpatrywanie rozwoju w skali ca\u0142ego miasta.<\/p>\n

O\u015brodek miejski, kt\u00f3rego j\u0105drem by\u0142y Zak\u0142ady Starachowickie by\u0142 tworem wadliwym funkcjonalnie. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na\u0144 osiedla barak\u00f3w bez wyg\u00f3d, bardzo przyzwoitych kolonii urz\u0119dniczych porozrzucanych wok\u00f3\u0142 nowego zak\u0142adu oraz miasteczko Wierzbnik. R\u00f3wnie\u017c powsta\u0142e \u00f3wcze\u015bnie w ma\u0142ej ilo\u015bci obiekty u\u017cyteczno\u015bci publicznej by\u0142y lokalizowane w dosy\u0107 przypadkowych miejscach. Nast\u0105pi\u0142 r\u00f3wnie\u017c niekontrolowany rozw\u00f3j budowlany Wierzbnika g\u0142ownie w kierunku p\u00f3\u0142nocnym.<\/p>\n

Najdobitniej obraz urbanizacji skrytykowa\u0142a Hanna Adamczewska, kt\u00f3ra wraz zespo\u0142em w latach 50-tych przygotowa\u0142a plan rozbudowy miasta. Nawet odrzucaj\u0105c nalecia\u0142o\u015bci ideologiczne pierwszych lat Polski Ludowej z ocen\u0105 t\u0105 nie spos\u00f3b jest si\u0119 nie zgodzi\u0107.<\/p>\n

Na przestrzeni przesz\u0142o 1000 hektarowego obszaru obj\u0119tego wsp\u00f3ln\u0105 nazw\u0105 miasta Starachowice-Wierzbnik powsta\u0142y niepowi\u0105zane wzajemnie zespo\u0142y mieszkaniowe s\u0142abo wyposa\u017cone w ulice, nieposiadaj\u0105ce nawet zal\u0105\u017cka \u015br\u00f3dmie\u015bcia, pozbawione zasadniczych us\u0142ug kulturalnych, zieleni urz\u0105dzonej, teren\u00f3w sportowych, itp.<\/p>\n

Analizuj\u0105c genez\u0119 wyboru terenu i budowy tych osiedli widzimy, \u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 si\u0142\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 tworz\u0105c\u0105 miasto by\u0142y Zak\u0142ady Starachowickie – g\u0142\u00f3wne miejsce pracy mieszka\u0144c\u00f3w. Zak\u0142ady dysponuj\u0105c (…) terenami prowadzi\u0142y polityk\u0119 inwestycyjn\u0105, wynikaj\u0105c\u0105 z interesu ich w\u0142a\u015bcicieli. Odbywa\u0142o si\u0119 to drog\u0105 parcelowania przyleg\u0142ych dooko\u0142a teren\u00f3w le\u015bnych i zabudowania ich domami robotniczymi, kt\u00f3re z kolei by\u0142y albo by\u0142y dzier\u017cawione pracownikom, albo przechodzi\u0142y w ich r\u0119ce drog\u0105 d\u0142ugoletnich sp\u0142at. Kolonie zak\u0142adowe (…) otaczaj\u0105 Zak\u0142ady pier\u015bcieniem (…). Odleg\u0142o\u015b\u0107 tych kolonii do centrum us\u0142ugowego, kt\u00f3re mie\u015bci\u0142o si\u0119 niezmiennie na Rynku Wierzbnika oraz przy ulicy wychodz\u0105cej z niego w kierunku zachodnim, wynosi\u0142a 1,5 – 3,5 km.(…)<\/p>\n

Drugim inwestorem dzia\u0142aj\u0105cym na terenie miasta by\u0142 \u017cywio\u0142 robotniczy nap\u0142ywaj\u0105cy silnie w latach 1924-37 spoza miasta lub rekrutuj\u0105cy si\u0119 z ma\u0142orolnych ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mog\u0105c uzyska\u0107 mieszka\u0144 pracowniczych budowali samodzielnie niewielkie, ubogie domki. Tak powstaj\u0105cy ruch budowlany nie uj\u0119ty \u017cadnym planem, tworzy\u0142 anarchi\u0119 przestrzenn\u0105, kt\u00f3rej uleg\u0142y wszystkie tereny rolne, le\u017c\u0105ce w dolinie rzeki, w pobli\u017cu szosy W\u0105chockiej oraz na p\u00f3\u0142nocnych stokach doliny Kamiennej. W rezultacie przewa\u017caj\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 teren\u00f3w rolnych zosta\u0142a rozparcelowana na drobne dzia\u0142ki ci\u0119te poprzecznie do pierwszego, rolnego uk\u0142adu pasmowego i zabudowana najzupe\u0142niej chaotycznie, bez dojazdu, wody i \u015bwiat\u0142a.<\/p>\n

Z dawnego wyrazu architektonicznego Rynku pozosta\u0142o niewiele. Ci\u0105g\u0142e narastanie budowy, przeludnienie terenu miejskiego w okresie rozrostu Zak\u0142ad\u00f3w i sta\u0142ego nap\u0142ywu si\u0142 roboczych, budowa szpetnych oficyn, prowizorek, brak kanalizacji, kiepskie nawierzchnie i zupe\u0142nie nieprawid\u0142owy spos\u00f3b zabudowywania dzia\u0142ek sprawi\u0142, \u017ce w Wierzbniku istniej\u0105 bardzo z\u0142e warunki mieszkaniowe.<\/p>\n

Osiedla ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 od szosy radomskiej na zach\u00f3d, po\u0142o\u017cone na stromym zboczy po\u0142udniowym, s\u0105 du\u017cym, stuhektarowym zespo\u0142em drobnej zabudowy mieszkaniowej. Sie\u0107 uliczna aczkolwiek dostosowana do terenu nie posiada jasnego uk\u0142adu kompozycyjnego. Brak nawi\u0105zania do teren\u00f3w wschodnich miasta, brak r\u00f3wnie\u017c ukszta\u0142towania o\u015brodka czy g\u0142\u00f3wnej ulicy. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z faktem, \u017ce osiedle nie zosta\u0142o wyposa\u017cone w podstawowe us\u0142ugi jak szko\u0142y, przedszkola i sklepy. Cz\u0119\u015b\u0107 us\u0142ug jest dopiero w budowie (…)<\/p>\n

W latach 1928-39 zabudowuje si\u0119 teren osiedla Or\u0142owo (na zach\u00f3d od kolonii robotniczych). (…) Budynki wznoszone na tych terenach nie zosta\u0142y ujednolicone, co jest typowe dla okresu ich powstawania.. Mimo, \u017ce dyspozycja budowy le\u017ca\u0142a w r\u0119kach Zak\u0142ad\u00f3w, nie zosta\u0142 ustalony typ zabudowy ani linie regulacyjne, tak, \u017ce mimo prawid\u0142owego uk\u0142adu dzia\u0142ek nie otrzymano w\u0142a\u015bciwego wyrazu przestrzennego. Ustawienie przy jednej ulicy budynku 2-izbowego obok 8-izbowego, o r\u00f3\u017cnej ilo\u015bci kondygnacji, formie architektonicznej i pokryciu, stwarza pomimo g\u0119stego zadrzewienia i bardzo dobrych warunkach krajobrazowych wra\u017cenie nie\u0142adu. Zastosowanie du\u017cych dzia\u0142ek budowlanych spowodowa\u0142o znaczne obni\u017cenie g\u0119sto\u015bci blokowej. W sumie Or\u0142owo to typowe osiedle niczym nie przyczyniaj\u0105ce si\u0119 do uporz\u0105dkowania miasta.<\/p>\n

Aby zda\u0107 sobie dobrze spraw\u0119 z obrazu ca\u0142ego miasta, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 prawie w niezmienionej formie do lat powojennych, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107 brak prawid\u0142owych powi\u0105za\u0144 ulicznych mi\u0119dzy osiedlami, z\u0142y stan nawierzchni, brak kanalizacji og\u00f3lnomiejskiej, brak jakiegokolwiek centrum miejskiego grupuj\u0105cego us\u0142ugi og\u00f3lne. Ca\u0142y organizm jest przyk\u0142adem bezplanowej gospodarki i dezurbanizacji. Jedynie wyj\u0105tkowe warunki krajobrazowe sprawiaj\u0105, \u017ce miasto nie czyni wra\u017cenia odra\u017caj\u0105cego. Wielki masyw le\u015bny otaczaj\u0105cy miasto od p\u00f3\u0142nocy wkracza w postaci szerokich pasm le\u015bnych lub przerzedzonych zespo\u0142\u00f3w do centralnych cz\u0119\u015bci miasta.<\/p>\n

Hanna Adamczewska<\/p><\/blockquote>\n

Dopiero w przededniu II wojny \u015bwiatowej zacz\u0119to dostrzega\u0107 u\u0142omno\u015b\u0107 funkcjonaln\u0105 starachowicko-wierzbnickiego zespo\u0142u miejskiego. Dodatkowo, prawnie by\u0142 to dziwny tw\u00f3r administracyjny sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z miasteczka Wierzbnika i osady Starachowic po\u0142o\u017conych w dw\u00f3ch gminach. Dokumenty geodezyjne i administracyjne nie korespondowa\u0142y z rzeczywisto\u015bci\u0105. Nie by\u0142o wsp\u00f3lnej infrastruktury. W dost\u0119pne w\u00f3wczas media zaopatrzone by\u0142y budynki dla najwy\u017cszej klasy urz\u0119dniczej. Wierzbnik prezentowa\u0142 si\u0119 niczym dziewi\u0119tnastowieczne miasteczko.
\nW \u015bwietle analizy dokument\u00f3w magistratu wierzbnickiego g\u0142\u00f3wn\u0105 stron\u0105 zabiegaj\u0105c\u0105 o zespolenie we w\u0142a\u015bciwych organach pa\u0144stwowych by\u0142y w\u0142adze miasta, przy dosy\u0107 biernej postawie Zak\u0142ad\u00f3w Starachowickich9)<\/sup>.<\/p>\n

Pierwszym krokiem do uporz\u0105dkowania takiego stanu rzeczy by\u0142o po\u0142\u0105czenie w jeden o\u015brodek administracyjny. Przed po\u0142\u0105czeniem Wierzbnik zamieszkiwa\u0142o 14,5 tysi\u0105ca mieszka\u0144c\u00f3w, za\u015b Starachowice liczy\u0142y 10 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w. W styczniu 1939 roku nast\u0105pi\u0142o po\u0142\u0105czenie, a miasto przybra\u0142o nazw\u0119 Starachowice-Wierzbnik. R\u00f3wnie\u017c w tym samym roku przygotowano plan rozwoju miasta10)<\/sup>.<\/p>\n

Kiedy po\u0142\u0105czenie obu organizm\u00f3w sta\u0142o si\u0119 faktem dokonanym, zasz\u0142a pilna potrzeba opracowania og\u00f3lnego planu zabudowy miasta. Wst\u0119pny program zabudowy miasta Starachowice-Wierzbnik zosta\u0142 opracowany i zatwierdzony przez Regionalne Biuro Planu Zabudowania Okr\u0119gu Radomsko-Kieleckiego 15 marca 1939 r. Zak\u0142ada\u0142 on m. in. likwidacj\u0119 dysharmonii w architekturze miasta. (…) W planie zabudowy dominowa\u0142y 3 g\u0142\u00f3wne my\u015bli przewodnie, a to: utrzymanie Wierzbnika w nowym organizmie miejskim jako centrum \u017cycia spo\u0142eczno-politycznego; podniesienie infrastruktury miasta poprzez nowe po\u0142\u0105czenia komunikacyjne mi\u0119dzy osiedlami oraz urz\u0105dzenia komunalne; zwi\u0119kszenie powierzchni miasta poprzez po\u0142\u0105czenie tych miejscowo\u015bci, kt\u00f3re nie zosta\u0142y w\u0142\u0105czone w okresie proces\u00f3w inkorporacyjnych lub te\u017c poprzez wykup przyleg\u0142ych do granic miasta od prywatnych w\u0142a\u015bcicieli. (…)
\nPlany te nie zosta\u0142y zrealizowane. Przekre\u015blone zosta\u0142y przez wybuch drugiej wojny \u015bwiatowej i lata hitlerowskiej okupacji. Rozw\u00f3j miasta zosta\u0142 zahamowany, a lata niewoli przyczyni\u0142y si\u0119 do dewastacji i upadku \u017cycia miejskiego.<\/p>\n

Mieczys\u0142aw Adamczyk, Stefan Pastuszka<\/p><\/blockquote>\n

\"sw-uu_35_1939_m-po\"<\/a>rys. 5. Mapka przedstawiaj\u0105ca granic\u0119 administracyjn\u0105 miasta (Wierzbnika) przed po\u0142\u0105czeniem (w kolorze szarym oraz po po\u0142\u0105czeniu (Starachowice-Wierzbnik) w styczniu 1939 roku. Na przy\u0142\u0105czony obszar Starachowic sk\u0142ada\u0142y si\u0119 tereny gmin W\u0105chock i Styk\u00f3w.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>rys. 6. Schemat funkcjonalno-komunikacyjny Starachowic i Wierzbnika w 1939 roku.<\/em><\/p>\n

Wniosek na dzi\u015b?<\/strong><\/p>\n

Pi\u0119tno braku planowania mo\u017cna dostrzec obecnie, kiedy nawet powojenne plany Hanny Adamczewskiej porz\u0105dkuj\u0105ce struktur\u0119 miasta nie zosta\u0142y zrealizowane. Do dzi\u015b miasto nie ma Centrum, a instytucje \u015bwiadcz\u0105ce o miejsko\u015bci i randze powiatowego o\u015brodka s\u0105 porozrzucane w jeszcze wi\u0119kszym stopniu ni\u017c kiedy\u015b. Nie napawa to optymistycznie, za\u015b brak planowania ca\u0142o\u015bciowego jest prawdopodobnie \u201eswoist\u0105 lokaln\u0105 tradycj\u0105\u201d.<\/p>\n

Przypisy:<\/strong><\/p>\n

1) Starachowice (do 1939 r. Starachowice i Wierzbnik) liczy\u0142y: w 1918 r. – ok. 7 tys., 1939 r. – 24,5 tys., 1946 r. – 18,5 tys., 1966 r. – 40,0 tys., 1986 r. – 56,0 tys. mieszka\u0144c\u00f3w (dane 1918, 1939 na podstawie opracowa\u0144 A. Pawelca, pozosta\u0142e \u2013 roczniki GUS)
\n2) Towarzystwo Starachowickich Zak\u0142ad\u00f3w G\u00f3rniczych S.A., zwane r\u00f3wnie\u017c Zak\u0142adami Starachowickimi (potocznie \u201ezak\u0142adami\u201d), sk\u0142ada\u0142y si\u0119 z huty (rozbudowanej po drugiej stronie linii kolejowej o stalowni\u0119 i walcowni\u0119) oraz z Zak\u0142ad\u00f3w Uzbrojenia i Amunicji, kt\u00f3r\u0105 budowano w latach 1920 -26.
\n3) Nazw\u0119 \u201ebisurbium\u201d czyli podw\u00f3jnego miasta zaproponowa\u0142 \u0141uksaz Heyman w Nazw\u0119 \u201ebisurbium\u201d czyli podw\u00f3jnego miasta zaproponowa\u0142 \u0141uksaz Heyman w opracowaniu: \u201eStarachowice w okresie C.O.P. Architektura i urbanistyka\u201d
\ncz\u0119\u015b\u0107 pracy A-9 – \u201eDolina rzeki Kamiennej w latach budowy Centralnego Okr\u0119gu Przemys\u0142owego\u201d – \u201eStudium historyczne przyrodniczo-kulturowe doliny rzeki Kamiennej\u201d
\n4) Stosowne plany i dokumenty sporz\u0105dzi\u0142o Regionalne Biuro Planu Zabudowy Okr\u0119gu Radomsko-Kieleckiego;
\n5) Kartografia wykorzystana do opracowa\u0144 mapek:
\n– mapa z roku 1915 (przerys mapy 1903 r.) – Archiwum Pa\u0144stwowe Starachowice;
\n– plan z roku 1939 (schemat pomiar\u00f3w do zespolenia Starachowic i Wierzbnika) Archiwum Pa\u0144stwowe Starachowice;
\n– plan z roku 1939 (z orientacyjn\u0105 zabudow\u0105) Archiwum Pa\u0144stwowe Starachowice;
\n– mapa sztabowa Wojskowego Instytutu Geograficznego 1938, arkusz I\u0142\u017ca, skala 1:10000;
\n6) Ewa Pusto\u0142a-Koz\u0142owska \u201eZak\u0142adowe osiedla mieszkaniowe w Starachowicach w latach 1818-1939\u201d \u201eKwartalnik Historii Kultury Materialnej\u201d, 1987 r., nr 4;
\n7) Hanna Adamczewska \u201eZagadnienia przemian osiedli mieszkaniowych w przemys\u0142owym mie\u015bcie Starachowice\u201d – \u201eMiasto\u201d, 1952 r., nr 12;
\n8) \u201eProjekt konkursowy kolonii urz\u0119dniczej i robotniczej fabryki w Starachowicach\u201d, (1920) „Architekt” 1923 r., z.3;
\n9) Aleksander Pawelec \u201eInkorporacja\u201d w zbiorze \u201eDziedzictwo Starzecha\u201d TPS Starachowice 2001;
\n10) Mieczys\u0142aw Adamczyk, Stefan Pastuszka – \u201eStarachowice\u201d – LSW Warszawa 1984;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Min\u0119\u0142o ponad 5 lat od konferencji „Miasto w cieniu fabryki. Wp\u0142yw inwestycji przemys\u0142owych na procesy urbanizacyjne w o\u015brodkach COP w latach 1937-1939”, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w Muzeum Przyrody i Techniki w ramach Kieleckiego Festiwalu Nauki. Zosta\u0142em zaproszony, w ramach dzia\u0142aj\u0105cego w\u00f3wczas Stowarzyszenia Kulturalno-Naukowego „Regio Ferrea”, zgodnie z moimi zainteresowaniami i profesj\u0105, do wyg\u0142oszenia referatu wpisuj\u0105cego […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[3,5],"tags":[],"class_list":["post-561","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-architektura","category-moje-prace"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/561","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=561"}],"version-history":[{"count":6,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/561\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":702,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/561\/revisions\/702"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=561"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=561"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/poznaj.starachowice.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=561"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}